Hava kalitesi indeksi ne demek? Hangi değer sağlıksız, nasıl okunur

Hava kalitesi indeksi, havadaki kirliliği 0’dan 500’e uzanan tek bir sayıya ve bir renge çeviren göstergedir. Sayı büyüdükçe hava kirlenir: 0–50 arası “iyi”, 100’ün üstü ise önce hassas gruplar, daha yüksek değerlerde herkes için sağlıksız sayılır.

Soğuklar başlayınca telefonlardaki hava uygulamalarında bu sayı sarıya, turuncuya dönmeye başlıyor. İstanbul’da ekim ayında PM10 kirliliğinin geçen yıla göre yüzde 10 arttığını bu sabah yazdık. Peki ekranda gördüğünüz “137” ne anlama geliyor? Aşağıda adım adım anlatıyoruz.

Bunu da okuyun: İstanbul baraj doluluk oranı yüzde 61,5’e çıktı: 10 yılın en yükseği

Renkler ve sayılar ne anlatıyor?

Burada örnek olarak ABD Çevre Koruma Ajansı’nın (EPA) indeksini kullanıyoruz; ülkeler ve uygulamalar zaman zaman farklı ölçekler kullanabiliyor. EPA’ya göre indeks altı kategoriye ayrılıyor:

Kısacası eşik 100. EPA’ya göre 100 değeri, kabaca o kirletici için belirlenen kısa süreli ulusal sağlık standardına denk geliyor; 100 ve altı genellikle tatmin edici kabul ediliyor.

İndeks hangi kirleticilere bakıyor?

EPA indeksi beş ana kirleticiden hesaplıyor: partikül madde (PM2.5 ve PM10), yer seviyesindeki ozon, karbonmonoksit, kükürt dioksit ve azot dioksit.

Kışın Türkiye’de en sık sorun çıkaran partikül madde. PM10, çapı 10 mikrometreden küçük toz ve is parçacıkları demek; PM2.5 ise bunun da çok daha incesi. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ), partikül maddeyi hava kirliliğinin en yaygın göstergesi olarak kullanıyor ve sağlığa etkisine dair kanıtın güçlü olduğunu söylüyor. Kaynakları da tanıdık: egzoz, kömür ve odunla ısınma, sanayi bacaları.

Kışın akılda tutulması gereken bir diğer kirletici karbonmonoksit. DSÖ’ye göre bu gaz renksiz, kokusuz ve tatsız; odun, benzin, kömür, doğal gaz ve gazyağı gibi yakıtlar tam yanmadığında ortaya çıkıyor. Yer seviyesindeki ozon ise güneş ışığı altında oluşan bir kirletici ve yazın daha çok gündeme geliyor; üst atmosferdeki ozon tabakasıyla karıştırılmamalı.

Listenin kalan ikisi de yanmadan geliyor. Azot dioksit çoğunlukla trafik ve sanayide yakıt yakılırken açığa çıkıyor; büyük caddelerin kenarında değerlerin yükselmesi bundan. Keskin kokulu, renksiz bir gaz olan kükürt dioksit ise kömür ve petrol yakıldığında ve maden cevheri eritilirken oluşuyor. DSÖ, kirliliği adım adım düşürmek için ülkelere ara hedefler de veriyor; PM2.5’te ilk ara hedef olan 35 mikrograma inilmesinin dünyada yılda yaklaşık 300 bin ölümü önleyeceğini hesaplıyor.

Türkiye’de ölçümlere nereden bakılır?

Türkiye’deki resmî ölçümleri Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’nın istasyonları yapıyor; Bakanlığın havaizleme.gov.tr adresinde istasyon bazında güncel değerler yayımlanıyor. İstanbul’da İBB’nin de kendi istasyonları var. Telefonunuzdaki hava uygulaması farklı bir ölçek kullandığı için başka bir sayı gösterebilir; emin olmak için en yakın resmî istasyonun saatlik verisine bakmak daha doğru.

Ham değerleri okurken birim mikrogram/metreküp (µg/m³). İstanbul haberindeki karşılaştırmada günlük PM10 değerinin 50 mikrogramın altında kalması gerektiği, DSÖ’nün ise yıllık ortalama için 15 mikrogramın altını önerdiği belirtiliyordu.

Değer yüksekse ne yapmalı?

• Turuncu ve üstünde, özellikle hassas gruptaysanız, ağır dış mekân sporunu kirliliğin daha düşük olduğu saate kaydırın.
• Yoğun trafiğin olduğu caddelerde yürüyüş ve koşu yerine park ya da sahil gibi yollardan uzak güzergâhları seçin.
• Evi havalandırmayı, değerlerin düştüğü saatlere bırakın; gün içinde ölçümler çoğu zaman değişiyor.

Kimler dikkat etmeli?

DSÖ’ye göre dış ortam hava kirliliği 2019’da dünyada yaklaşık 4,2 milyon erken ölümle ilişkilendirildi; bunların büyük kısmı kalp hastalığı, inme ve KOAH gibi kalp ve akciğer hastalıklarından. DSÖ’nün dağılımına göre bu erken ölümlerin yüzde 68’i iskemik kalp hastalığı ve inme, yüzde 14’ü KOAH, yüzde 14’ü alt solunum yolu enfeksiyonları, yüzde 4’ü akciğer kanseriyle ilişkili. Ölümlerin yüzde 89’u düşük ve orta gelirli ülkelerde görülüyor. Bu yüzden kalp ya da akciğer hastalığı olanlar, astımlılar, yaşlılar ve çocuklar turuncu seviyede bile tedbirli olmalı. Kirli havada nefes darlığı, göğüs ağrısı ya da astım atağı yaşayanlar doktoruna başvurmalı; ağır nefes darlığında 112 aranmalı.

Benzer bir tablo şu sıralar Hindistan’da yaşanıyor: Yeni Delhi’de kirlilik nedeniyle ofislerin yarısına evden çalışma getirildi.